Bölüm-1

Aşılanma bireysel ve toplumsal bağışıklığın ve korumacı sağlığın temel taşıdır. Aşılanma ile birlikte her yıl binlerce çocuk ve yetişkin bulaşıcı veya önlenebilir hastalıklardan korunmaktadır. Günümüzde içinde bulunduğumuz Covid-19 salgınında da aşılanmanın ve toplumsal bağışıklanmanın önemi bir kez daha anlaşılmıştır. Aşılanma programları çocukluk çağı, seyahat aşıları, askerlik döneminde yapılan aşılar ve erişkin aşıları şeklinde farklı sınıflarda gruplandırılabilir.

Gelin biz önce genel olarak aşı ile kavramları irdeleyelim ve daha sonra binlerce çocuğun hayatını kurtaran çocukluk çağı aşılarını gözden geçirelim.

Bağışıklık nedir?

Bağışıklık, canlı metabolizmasının patojenlere karşı gösterdiği dirençtir. Bağışıklık doğal bağışıklık ve kazanılmış bağışıklık olarak ikiye ayrılır. Doğal bağışıklık deri, solunum sistemi, sindirim sistemi ve vücuttaki bazı hücrelerden oluşur, uyarılması gerekmez, her an hazırdır ve hafızası yoktur. Kazanılmış bağışıklık ise aktif ve pasif bağışıklık olarak ikiye ayrılır. Hastalığı geçirmek ya da aşılanmak aktif bağışıklık örnekleridir.

Aşı nedir?

Canlılarda hastalığa neden olabilecek mikroorganizmaların, hastalık yapma özelliklerinden arındırılarak elde edilen biyolojik ürünlerdir. Aşılar, bağışıklık sistemimizi uyararak bizi hastalıklara karşı hazır hale getirir böylece bizi önlenebilir hastalıklardan korurlar.

Aşı çeşitleri nelerdir?

Aşılar hazırlanış yöntemlerine (konvansiyonel, biyoteknolojik gibi), mikroorganizma tiplerine (bakteri, virüs gibi) göre de sınıflandırılabilirlerken en temelde canlı ve ölü aşılar olarak ikiye ayrılabilirler. Canlı aşılar; vahşi virüsün ya da bakterini hastalık yapıcı etkilerinin zayıflatılmasıyla elde edilirler. Bu tip aşılardaki mikroorganizmalar çoğalabilirler ve bağışıklık yanıtı oluşturabilirler. Ölü aşılarda ise bakteri ya da virüsün bir kısmı veya tamamı kullanılır. Tüm hücreli, alt birim ve toksoid aşıları şeklinde alt birimleri vardır.

Aşılanmanın yararları nelerdir?

Aşılama, koruyucu bir sağlık hizmetidir. Maliyet, etkinlik ve uygulanabilirlik göz önünde bulundurulduğunda aşı, toplum sağlığını korumada en uygun yöntemdir. Özellikle bebeklik ve çocukluk döneminde yapılan aşılar sayesinde günümüzde çocuk ölümlerine ya da sakatlıklara neden olan pek çok hastalık önlenebilmiştir. 

Aşılar; aşılanmış kişiye doğrudan fayda sağlarken aşılanmamış kişilere de toplum bağışıklığı ile fayda sağlar. Toplumun enfeksiyona karşı bağışık olan kısmı bulaşma riskini azaltacak kadar büyüdüğünde toplum bağışıklığı oluşur. Toplum bağışıklığı gerçekleştiğinde çeşitli sebeplerden dolayı aşılanamayan gruplarda (örn; yenidoğanlar, hastalıkları sebebiyle aşı uygulamasına uygun olmayan kişiler) hastalıklardan korunmuş olur.

Bugün biliyoruz ki aşılama ile önlenebilir hastalıklarda yıllar içinde anlamlı düşüşler gerçekleşmiştir. Örnek vermek gerekirse; geçtiğimiz yüzyılda kontrol edilemeyen salgınlara ve dolayısıyla çok yüksek sayılı ölümlere neden olan çiçek hastalığı 1977 yılında tamamen yok edilmiş, hastalık etkeni ortadan kalktığı için aşılama ihtiyacı ortadan kalkmıştır. Tüm dünyada ve de ülkemizde çiçek hastalığı aşılama sayesinde eradike edilmiştir.

Bunların yanı sıra aşılama, sağlık ekonomisi açısından da en uygun seçenektir. Aşılanmamış, bağışıklıkları sağlanamamış toplumlarda hastalığın yarattığı sağlık harcama yükü oldukça fazladır. Uygun sistematikle yapılan aşılanma programları toplumları teşhis, tedavi, hastaneye yatma gibi pek çok sağlık harcamasından en ekonomik şekilde kurtarmaktadır.

Toplumsal hatta global olarak bağışıklamayı sağlamak adına pek çok örgütte aşılanmayı desteklemektedir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), Unicef gibi kuruluşlar küresel olarak aşılanma çalışmaları sürdürmektedir. Bunun yanı sıra 19. yüzyılda sessiz olarak başlayan aşı karşıtlığı günümüzde daha ses getiren ve de aşı kararsızlığına neden olan bir hal almıştır. Aşı karşıtlığı ve kararsızlığı ile ilgili kısım ayrı bir konu olarak ele alınacaktır. Tüm bu olumsuz aşı karşıtlığı ve kararsızlığındaki yükselişe rağmen ülkeler ulusal aşı takvimlerini genişletmeye ve daha fazla hastalıkla mücadele etmeyi hedeflemektedirler.

Ülkemizin de kendi ait bir Ulusal Aşılama Takvimi olup bu takvimdeki tüm aşılar ücretsiz olarak uygulanmaktadır. Ulusal aşı takvimi, pediatri, immünoloji, farmakoloji, enfeksiyon hastalıkları gibi çeşitli dallardaki uzman kişilerin üyesi olduğu Bağışıklık Danışma Kurulu’nun önerisi doğrultusunda hazırlanmaktadır. Aşı takvimi oluşturulurken aşılama yapılacak hastalığa ait özellikler (hastalığın toplumda görülme sıklığı, hastalığın ciddiyeti, hastalığın etkilediği toplum kesimi, aşılama yapılmazsa hastalanacak kişi sayısı gibi), aşıya ait özellikler (aşının güvenilirliği, uygulama şartları, temin gibi), sağlık sisteminin kapasitesi ve ekonomik özellikler göz önünde bulundurulmaktadır.

Ülkemizde kullanılan çocukluk çağı aşı takvimi son olarak 2020 yılında güncellenmiş ve güncel hali aşağıdaki tabloda verilmiştir.

Kaynaklar

• Vaccines and immunization [Internet]. [kaynak 25 Nisan 2021]. Available at: https://www.who.int/health-topics/vaccines-and-immunization#tab=tab_2
• Aşı Portalı [Internet]. [kaynak 25 Nisan 2021]. Available at: https://asi.saglik.gov.tr/
• Argüt N, Yetim A, Gökçay EG. The Factors Affecting Vaccination Acceptance. Tuberculin Ski Test Child. 2016;16(3):16–24.
• Soysal A, Davas A, Irgil E, Turkay M, Yavuz M EM ve ark. Birinci Basamak Sağlık Çalışanları İçin Aşı Rehberi. 2018. 11–87 s.
• Gülcü S, Arslan S. Çocuklarda Aşı Uygulamaları: Güncel Bir Gözden Geçirme. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilim Enstitüsü Derg [Internet]. 2018;8(1):34–43. Available at: http://dergipark.gov.tr/download/article-file/451040